Artist Statement R.A.T. (NL)
Lola Umarova, 2026

“Je duwt mij tussen de kieren, van de Rotterdamse straten
Ik mag er niet, toch in jouw zeggen is mijn zijn
Ik spreek niet jou, toch honderden verschillende talen,
Jij spreekt niet mij, toch over mij gaat het altijd
Het wordt eens tijd dat wij gaan praten
Of lukt dat soms niet zonder mij?”
- Sabina Lukovic

 
Rotterdam, de stad van architectuur, wederopbouw en vooruitkijken. Rotterdam viert, groeit en is voortdurend in beweging. Tegelijkertijd is mijn stad, een stad waarin de ongelijkheid niet altijd zichtbaar maar juist voelbaar is. Mijn stad is een gecontroleerd systeem: een omgeving die wordt gepresenteerd als open en toegankelijk, maar in werkelijkheid wordt gevormd door regels, machtsverhoudingen en impliciete normen. Mijn stad bepaald namelijk wie ruimte krijgt. Wie gehoord mag worden. Wie mag blijven. Wie zichtbaar mag zijn. Wie zich steeds weer moet verantwoorden voor zijn aanwezigheid. Een spanningsveld dat de basis vormt van mijn werk.

Mijn blik op Rotterdam is niet neutraal. Deze wordt gevormd door mijn eigen positie: een vrouw van kleur met een vluchtelingenachtergrond. Ik beweeg mij door straten die niet vanzelfsprekend voor mij zijn ontworpen. Hoe ik continue navigeer tussen het innemen van ruimte, maar ik altijd herinnert wordt aan het feit dat dit niet teveel mag zijn. Aanwezig zijn zonder teveel op te vallen. Hoe navigeer je tussen onzichtbare grenzen, wanneer elke stap buiten de lijnen wordt bestraft? Ik mag er zijn, zolang ik vooral niet zichtbaar ben.

In dit werk is de R.A.T een symbool voor al het ongewenste. Een dier dat zich beweegt in de marges van Rotterdam, leeft van wat wordt achtergelaten en zich voortdurend aanpast aan de stedelijke omgeving. Tegelijkertijd wordt de rat ervaren als overlast: vies, gevaarlijk en iets dat vooral verwijderd moet worden. Alles wat niet begrepen wordt, wordt weggedrukt naar de kieren van de stad, het donker in, waar het leert overleven in een gedwongen onzichtbaarheid.

De manier waarop mijn Rotterdam omgaat met ratten, vertoont parallellen met hoe er wordt omgegaan met de mensen die buiten de norm vallen. In mijn werk staat de rat daarom als metafoor voor de gemarginaliseerde mens. Voor mensen die structureel minder toegang hebben tot onderwijs, werk, huisvesting en zorg. Mensen die de fundering bieden voor de Rotterdamse belofte, maar tegelijkertijd worden teruggedrongen naar de randen ervan. In Rotterdam leven tienduizend huishoudens in armoede; de stad behoort nog steeds tot de armste stad van Nederland.

Moeders die het gewicht van het dagelijkse leven dragen; van zware boodschappentassen tot hun tweede shift van de dag tot in de late avonduren. Ze geven hun kinderen een kus bij het afscheid, met diep vanbinnen het besef dat dezelfde meedogenloze verwachtingen en normen ook hun kinderen zullen opwachten. Kinderen starten groep 6 met het vertalen van overheidsbrieven voor hun ouders. Niets leert begrijpend lezen als de taal van bureaucratie. Mensen zonder dak bewegen zich tussen torens van kapitaal, verzamelen statiegeld, vragen om kleingeld en vinden een thuis op stadsbankjes waar rust wordt gecriminaliseerd. Wanneer enkel jouw bestaan leidt tot gebiedsverbod, boetes of overnachten in de cel, zie ik een systematisch falen dat mijn mensen van mijn stad structureel uit zijn straatbeeld veegt om een esthetiek in stand te houden die vooral is bedoeld voor de mensen die er ver buiten staan.

Onderdrukking manifesteert zich ver buiten zichtbare vormen van geweld, meestal nog is het onzichtbaar. In beleid, regelgeving, arbeid, huisvesting en ruimtelijk ontwerp, maar ook in taal. Taal is nooit neutraal en draagt hij de oordelen mee die bepalen hoe mensen worden bekeken en behandeld. Constructen en mechanismen die pas zichtbaar worden in het alledaagse. In wie er wordt aangesproken op straat, in wie op zijn 14^e al zijn rechten kent, in wie er wordt gefouilleerd, gecontroleerd, of juist moeiteloos gegeneerd. Waar woorden zoals multicultureel, inclusief en divers enkel staan als marketing methodieken voor een stad die al lang niet streeft naar gelijkwaardigheid.

Daarom werk ik met roze, een kleur die historisch gezien een instabiele, beladen kleur blijkt. Het roept zowel aantrekkingskracht als afkeer op en heeft door de tijd heen verschillende betekenissen gehad. Van statussymbool en unisex modekleur tot een sterk gefeminiseerde en later opnieuw geclaimde kleur binnen activistische context. Door felroze, glanzende en visueel aantrekkelijke elementen te combineren met onderwerpen die worden gezien als vies of ongewenst, hoop ik dat er frictie ontstaat. Ik wil je dwingen om eens te kijken naar alles wat onzichtbaar is gemaakt. Ik wil je aantrekken en weer wegduwen, zodat jij kunt ervaren wat dit in deze context betekent. Het maakt zichtbaar wat ik zie wanneer ik door mijn stad loop, we kijken samen naar wat wordt weggepoetst, we kunnen er ditmaal alleen niet strategisch voor kiezen om het te negeren.

De titel R.A.T. draagt meerdere betekenissen. Binnen dit werk staat het onder andere voor Reclaiming All Territories, Resistance Against Trash en Radical Autonomous Thinking. Afkortingen die verwijzen naar het terugnemen van ruimte, het zichtbaar maken van wat wordt weggegooid en het kritisch bevragen van de systemen die bepalen wat waardevol mag zijn en wat niet. De betekenis van R.A.T. blijft bewust open en veranderlijk, net zoals de stad zelf. Deze meervoudigheid weerspiegelt de positie van het werk: gelaagd, kritisch en bewust niet neutraal. Het komt voort uit persoonlijke noodzaak om de systemen waarin ik leef te bevragen. Niet op afstand, maar van binnenuit. Vanuit ervaring, observatie en betrokkenheid. Zodat het ongemak eindelijk een gezicht krijgt, het gesprek geen keuze meer is, en wij ons mogen afvragen: Wie is hier nu eigenlijk het probleem?

Oproep

Hoe kun jij verschil maken?

Lekkergeven.nl is een lokale non-profitorganisatie uit de regio Rijnmond, ontstaan vanuit de dagelijkse praktijk van straatarts Michelle van Tongerloo. In haar werk zag zij hoe mensen tussen wal en schip raken: werkende armen, ongedocumenteerden, mensen met schulden, dakloosheid of acute zorgvragen. Niet omdat zij geen hulp willen, maar omdat systemen vaak te langzaam, te ingewikkeld of simpelweg ontoegankelijk zijn.

Daarom werkt Lekker Geven anders. Geen eindeloze formulieren, wachtrijen of bureaucratie, maar directe steun op het moment dat iemand het nodig heeft. Een bed voor vannacht. Een telefoon om bereikbaar te blijven. Medische zorg die nergens vergoed wordt. Een kinderwagen. Nieuwe kleding. Een treinreis om familie weer te kunnen zien. Kleine bedragen kunnen hierin een enorm verschil maken.

Wat begon als één arts die mensen persoonlijk hielp, groeide uit tot een netwerk van betrokken donateurs die samen directe, menselijke hulp mogelijk maken. Juist daar waar mensen vaak ongezien blijven.

Wil je dat hulp niet blijft hangen in systemen, maar mensen écht bereikt? Doneer en maak vandaag nog het verschil.